1842-ci ilin məlumatına görə 61.961 nəfər əhalisi olan Şamaxı vilayətində səmərəli vaxt keçirmək üçün heç bir ictimai kitabxana yox idi. Bu zaman Şamaxıda təkcə bir məktəb kitabxanası işləyirdi. Lakin bu kitabxana öz xarakterinə görə ancaq şagirdlərə və müəllim heyətinə xidmət etdiyindən ondan yaşlılar istifadə edə bilmirdi. Bundan əlavə kitabxananın fondu da yoxsul idi. “Kita\bxanada 1844-cü ildə 245 nüsxə ,1848-ci ildə isə cəmi 353 nüsxə kitab var idi ki, bu kitabların da çoxu dərsliklərdən ibarət idi.”
Bu kitablar müəllim və şagirdlərin tələblərini odəyə bilmirdi .Çünki bunlar bir neçə adda olan çoxlu nüsxələrdən ibarət idi. Şəhərdə açıq çox az və təsadüfi hallarda kitab satışı olurdu. “ 1848-ci ildə cəmi 95 nüsxə kitab satılmışdı ki, bunların da çoxu dərsliklər idi. Burada o zaman kitabın baha olması da qeyd olunmalıdır. Belə ki, yuxarıda göstərilən 95 kitabın qiyməti 112 manat 52 qəpik idi. ”
Şamaxı kimi böyük bir şəhərdə ictimai kitabxananın olmaması dözülməz hal idi. Ona görə də , şəhərdə ictimai kitabxana ancaq mühüm bir vəzifə kimi qarşıda durmuşdu.
1859-cu ildə zəlzələ nəticəsində Şamaxının dağılmasına baxmayaraq , yerli əhali öz doğma şəhərinin yenidən bərpasına səy göstərərək, onu zəlzələdən qabaqkı vəziyyətə salmağa çalışır. Bu zaman bir çox yerli maarif həvəskarları həmin il sentyabrın 30-da Şamaxı şəhərində kütləvi kitabxana açmaq fikrinə düşür.
Onlar bu məqsədlə Şamaxı hərbi valisi general mayor Çillevdən icazə alaraq camaatın könüllü surətdə verdiyi kitabları siyahıya almağa başlayırlar.
Əhali tərəfindən baxışlanan kitabların sayı nəzərdə tutulduğundan az olur və onlar kitabxananın təsisi üçün kifayət etmir. Lakin mədəniyyət ocağı düzəltmək məqsədi ilə verilmiş bu kitablar kitabxananın yaradılması üçün zəmin hazırlayır. Yerli ziyalıların təkidi ilə Şamaxı mahalının valisi polkovnik , knyaz Tarxan Muravyev bu haqda Qafqaz sərdarına məlumat verərək ondan, Şamaxı şəhərində camaat üçün kitabxana təşkil edilməsinə icazə istəyir. Uzun əzab əziyyətdən sonra Qafqaz sərdarı Şamaxı şəhərində camaat üçün kitabxana açılmasına icazə vermiş , kitabxananın qayda-qanununu təsdiq etmiş və kitabxananın təşkili üçün 300 manat gümüş pul buraxmışdı. Əlbəttə, 300 manat gümüş pul yeni bir kitabxananın açılması üçün kifayət deyildi. Buna görə də verilən ianələrin miqdarı ketdikcə çoxalmış , nəzərdə tutulmuş kitabları almaq imkanı əldə edilmiş və nəhayət “1859-cu il sentyabrın 15-də Şamaxı şəhərində camaat üçün kitabxana açılmışdır.”
Kitabxana üçün xüsusui bina tikilənə qədər o, müvəqqəti olaraq Şamaxı” Nücabə” cəmiyyəti binasında yerləşdirmişdi. Müəyyən edilmiş qayda- qnunlara müvafiq olaraq , kitabxana üçün rus klassiklərinin və xarici ölkə yazıçılarının ən yaxşı əsərlərini yazdırıb gətirtmək qərara alınmışdı.
Kitabxana üçün, həmçinin Zaqafqaziyaya aid rus və əcnəbi dillərində yazılmış bir sıra kitabların alınması da nəzərdə tutulmuşdu. Bu kitabxana üç üzv və bir kitabxanaçıdan ibarət olan komitə tərəfindən idarə olunurdu. Komitəni oxucuların yığıncağında səs çoxluğu ilə seçirdilər. Kitabxanadan istifadə etməyə həm kitabxananı təşkil edənlərin , həm də kitabxananın təşkilinə müəyyən miqdarda üzvlük haqqı verənlərin ixtiyarı var idi.
Kitabxana açılan zaman yaradılan əsas “fonddan ” başqa , bir çox ziyalılar tərəfindən bağışlanılmış ədəbiyyata, qeyri-nəşriyyat nüsxələrinə , 1859-cu ildə nəşr edilmiş “Şəhrizad”, “Moskovskaya meditsinskaya qazeta” kimi dovrü mətbuat komplektlərinə də malik idi.
“Qafqaz ” qəzetinin verdiyi məlumata görə, Şamaxı camaat kitabxanasına o zaman Rusiyada nəşr olunan –“Russkoye slovo”, “Severnıy arxiv”, “Morskoy sbornik”, “Rassvet”, “Şexerzada”, “Sobraniye inostrannıx romanov”, “Semeynıy listok”, “Xudojestvennıy listok”, “Kafkazstı”, “Moskovskaya meditsinskaya qazeta” , “Tvoreniya yev otsov”, “Voskresnoye çteniye”, “Duxovnaya beseda”, “Voyennıy sbornik”, “İskra”, “Biblioteka dlya çteniya” və başqa qəzet və jurnallar alınırdı.
Tamamilə aydındır ki, qədim Şamaxıda yaşayan 30min əhalinin hətta böyük əksəriyyətinin tamamilə savadsız olduğunu nəzərə alsaq belə bu kitabxana onların elmə , mədəniyyətə , dövrü mətbuata bolan ehtiyacını əsla təmin edə bilməzdi. Bütün bunlara baxmayaraq maarif həvəskarlarının təşəbbüsü ilə azərbaycanda birinci dəfə olaraq yaradılan bi ictimai kitabxana mədəni-maarif işinin gələcək inkişafına yol göstərən bir mayak olmuşdur.

Şamaxıda ilk kitabxana-qiraətxana

1905-ci il İnqlabından sonra Şirvan qəzasının Şamaxı şəhərində başda Abbas Səhət, M.Ə.Sabir, Cəmo Cəbrayılbəyli və başqaları olmaqla bir dəstə marifpərvər, ziyalı qiraətxana-kitabxana təhsis edirlər. 1905-ci il İnqlabından ruhlanan bu ziyalılar Şamaxıda maarifpərvər Hacı İsmayılın evinə yığışıb, rusiyadan Bakıdan gələn qəzet,jurnal və intibahnamələri oxuyur onları əhali arasında yayırdılar.
1906-ci ildə Mamaladze familiyalı nəgər gürcü Şamaxıya gəlib orda aptek açır maarifpərvər gənclər aptekdə tez-tez görüşərək gizli inqilabi iş aparmağa başlayırlar burada bir sıra intibahnamələr yazılıb gecələr qapı və pəncərələrdən şəhər əhalisinin evlərinə atılır və əhali çar tütləqiyyətinə qarşı mübarizəyə cağrılırdı. Demokratik fikirli qəzet və jurnallar əhali çox olan yerlərdə, evlərdə oxunur və şərh edilirdi. Maarifpərvər ziyalıların keçirdiyi bu tədbirlər jandarma idarəsinin diqqətini cəlb edir, jandarm daim onları tədbiq etməyə başlayır. Polis xəfiyəsinin getdikcə artır və aptekə gəli-gedənlə şüphə altına alınırdı artıq aptekdə yığışıb görüşmək mümkün olmurdu, cünki polislər apteki bir an belə qaçırmır, hətda ora gəlib dərman alan bütün kişilər təəqib olunur və çox vaxt polis idarəsinə çağrılıb sorğu-sual edilirdi. Bu vəziyyəti görən maarifpərvər ziyalılar öz məqsədlərini həyata keçirmək üçün yeni yollar aramağa başladılar. Bu tədbirlərdən biri qiraətxana-kitabxana açmağ olur.
Maarifpərvər ziyalıların maddi və mənəvi köməyi ilə az müddət içərisində qiraətxana-kitabxana üçün münasib bina tapılır, ianə olaraq toplanan vəsaitə rus, Azərbaycan və erməni dillərində dövrü ədəbiyyata abunə yazılır. Kitabxanaya kitab və kitabçılar toplamaq üçün hədiyyə dəftəri açılır, hədiyyə verənlərin adları mətbuatda dərc edilir və onlar ictimai yerlərdə təriflənirlər. Bu münvalla kitabxananın açılması üçün şərait yaradılır.
Bu qiraətxana-kitabxana haqqında, onun təşkilatçılarından biri olan əməkdar müəllim Cəmo Cəbrayılbəyli yazır. “Apardığımız təbliğat nəticəsiz qamışdı: aşılışında yüz illdən artıq adam iştirak edirdi “rəğbətkar” sifəti ilə komissiya nümayəndələri kimi qəza naçalniki Feadorov öz köməkçiləri ilə gəlib çıxdı.
Məclisi şəhər idarəsi Xudaverdiyev açıb məqsədi qısa olaraq anlatdı, sonra bir neçə adam bu işin tamamı ilə yeni bir təşəbbüs olduğunu və xeyirli olacağını söylədi.
A.Səhhət ətraflı çıxışında mədəni ölkələri misal gətirərək, Şamaxıda qiraətxana-kitabxana açılışını tarixi əhəmiyyətə malik olduğunu və bu təşəbbüsün inkişaf etdirilməsinin lazımlığını bildirdi.
Nəhayət Mirzə Ələkbər Sabir “Elm” adlı mənzuməsini oxudu. Mənzumə o qədər təsirli oldu ki, o zamana qədər Şamaxıda görünməyən gurultulu bir alqış qopdu.
Təəssüf ki,o şeirdən heç bir əsər-əlamət qalmamşdır. Mənzumə məzumunun elmi əhəmiyyəti və müvəffəqiyətlərinə dair özü də çox təsirli idi. Sabiri bir dəst kostyum ilə mükafatlandırmağ qərara alındı və bunun da maarifpərvər Hacı İsmayıl öz öhdəsinə götürüb yerinə yetirdi. İclas qutardıqdan sonra açılışa qədər gətirilmiş qəzet və məçmuələr stolun üstünə düzülüb oraya yığılanların nəzərinə çatdırıldı. İanə yolu ilə yığılmış 3.000 qədər kitab dəxi səliqə ilə şkaflara düzülmüşdürş.
O gündən açılan müəssisə 1918-ci ilə qədər yaşadı. Şamaxıya Jupraniski adlı bir nadan qəza naçalniki təyin olduqdan sonra, qiraətxanamız “bədnəzər polisin nəzərinə gəldi” buna görə də tez-tez axtarışa məruz qalırdı. Bununla belə orada işləmək üsulun öyrənən gənclər az olmadı və təzyiq əks olaraq, əlaltı bəyannamələr nəşr edildi.
Nəticədə iki dəfə Səhhətin mənzilində axtarış aparııldı və mənim Şamaxıdan çıxarılmağım məsələsi Jupraniski tərəfindən meydana qoyuldu”.
Məlum olduğu kimi bu kitabxana – qiraətxana 1918 – ci ilin mart ayına qədər yaşamamışdır. Həmin ildə Azərbaycanda baş verən vətəndaş müharibəsi zamanı Şamaxı şəhəri yandırılıb talan edilərkən onun kitabxanası da yanmışdır.
1920 – ci ildə Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra kitabxana yenidən bərpa olunmuşdur. Indi bu kitabxana Şamaxı şəhərinin mərkəzində tikilmiş xusisi binada yerləşir.