Ekoloji
problemlər, ekoloji tərbiyə və məlumatlandırma məsələləri ilə əlaqədar
kitabxanada görüləcək işlər.
Ekoloji problemlər qlobal, yəni ümumbəşər problemlərinə
aid olmaqla , qlobal problemlər sistemində sülh və müharibə problemlərindən
sonra birinci sırada durur. Ekoloji problemlər hər şeydən öncə bütün
bəşəriyyətin mənafeyini ifadə edir. Eyni zamanda bu problem sivilizasiyanın
inkişafının əsas amili olmaqla onların kəskinləşməsi tərəqqini ləngidir
və bəşəri mədəniyyəti məhv olmaq təhlükəsi ilə hədələyir.
Buna görə də ekoloji problemlər , ekoloji tərbiyə və ekoloji məlumatlandırmanın
forma və metodlarından danışmaqdan öncə ekologiya terminin mənasını,
mahiyyətini, yaranma tarixini aydınlaşdırmaq lazımdır.
Ekologiya yunanca “ekos” yaşayış yeri “loqos”- elm mənasını ifadə
edir. Yəni yaşayış mühiti şəraitində orqanizm haqqında elm deməkdir.
Ekologiya ictimai şeurun forması kimi bioloji elmlərin bir hissəsi
olub fauna və floranın , onların nümayəndələrinin bir-biri ilə,
ətraf mühitdə qarşılıqlı fəaliyyəti bitkilər aləmində , eləcə də
onların məskunlaşdığı bütöv ətraf mühitdə baş verən faktları , nəticələri,
məlumatları qarşılıqlı əlaqələrin və mübadilələrin ümumiləşdirilməsindən
ibarətdir və onun tərkib hissəsi estetik hiss və ekoloji məsuliyyətdir.
Müasir ekoloji situasiyanı və qlobal problemlərin xarakterini ,
yaranmasını düzgün anlamaq üçün hər şeydən əvvəl cəmiyyətin tarixində
cəmiyyətlə təbiətin qarşılıqlı təsirinin əsas meyillərini izləmək
, ikincisi ictimai fikir tarixində bu problemlərə münasibət baxımından
nəzəri şüurun əsas inkişaf mərhələlərini nəzərdən keçirmək lazımdır.
Bəşər tarixində cəmiyyətlə təbiətin qarşılıqlı münasibətlərini üç
dövrə ayırmaq olar .Birinci-ibtidai dövrdə insan təbiətdən tam ayrılmamışdır
və o bilavasitə təbiətin hazır məhsullarını mənimsəyirdi. İnsan
təbiətin qanunauyğunluqlarını tam dərk etmir, təbiət bütövlükdə
insanın müşayət etməyə borclu olduğu harmoniya və mükəmməl idealı
hesab olunurdu.
İkinci- intibah dövrü həm təbiətdən istifadə həm də təbiəti anlamada
böyük dəyişiklik etdi. Məhs bu dövrdə fəlsəfə şərhçilikdən elmi
əsaslara keçməklə insan, təbiət və kosmos məsələlərində qanunauyğunluqları
əsaslandıran nəzəriyyələr yarandı. O dövrün məşhur filosofu F.Bekon
həmin dövrü belə təsvir edirdi. “İnsan təbiətn qulu və şərhçisidir,
nə iş görürsə başa düşür ki, nəyə nail olub, işi və düşüncəsi bir-birinə
uyğun gəlir.”
Kapitalizmin formalaşması ilə əlaqədar cəmiyyət və təbiətin qarşılıqlı
təsir prosesinin üçüncü sənaye mərhələsi başlayır. Bu mərhələdə
təbiət insan üçün yalnız predmetə faydalı işə çevrilir. Eyni zamanda
cəmiyyətin sonrakı və müasir inkişaf mərhələsində təbiətdən istifadənin
elmi cəhətdən istifadə oluna bilən məqsədyönlü nəzəri konsepsiyaları
işlənib hazırlanır, ekoloji problemlərin məzmunu təsir dairələri
müəyyən olunur. Ekoloji məsələlərin təbliğini düzgün istiqamətləndirmək
məqsədi ilə bəzi daha aktual elmi-nəzəri konsepsiyalar ekoloji problemlərin
məzmununu və təsir dairələri bu problemlərin həlli yolları barədə
bəhs etmək məqsədə müvafiq olardı.
Belə ki, elmi ümumiləşdirilmələrə əsasən məzmununa görə ekoloji
problemləri dörd qropa bölmək olar.
I.Ətraf mühitin çirklənməsi
II. Təbii ehtiyatların tükənməsi
III. Ekosistemin tarazlığının sabitliyinin pozulması
IV. Demoqrafiq və urbanistik(yəni sənaye və əhalinin böyük şəhərlərdə
cəmlənməsi) proseslərlə təbiətdəki proseslərin qarşılıqlı təsiri.
Təşəkkül mənbələrinə görə ekoloji problemlər II
qrupa bölünür.
I. Cəmiyyət və təbiət arasındakı ziddiyətlər
II. İnsan və təbiət arasındakı ziddiyətlər
Ekoloji problemlərə miqyasına görə a) lokal, b) regional v)qlobal
problemlərə bölünür.
Təsir dairəsinə görə
I.Əsasən cəmiyyətə və insana təsir edən
II. təbiətə təsir edən
III. Bərabər səviyyədə həm cəmiyyətə, (insana) həm təbiətə təsir
edən.
Ekoloji problemlərin yaranmasının 3 böyük günahı var. Cəmiyyət ,
elmi-texniki inqilab və insan.
Ekolji problemlərin həllinin üç yolu müəyyən edilir.
I.Sosial-yəni cəmiyyətlə təbiətin harmoniq(yəni. əlaqəli ahəngdar)
inkişafının kompleks-ekoloji proqramlarının yaradılmasını nəzərdə
tutan sosia-iqtisadi siyasətin həyata keçirilməsi.
II.Elmi-texniki – konkret ekoloji problemlərin elmi-texniki həllinin
tapılması.
IV. Mənəvi pedaqoji siyasət- yəni şəxsiyyətin ekoloji mədəniyyətini
, ekoloji şüurunun və ekoloji davranışının formalaşması.
Təbiətə mənəvi-etik müdriklik kimi yanaşmaq lazımdırş Bəşəriyyət
təbiətlə özünün münasibətlərində elə bir mərhələyə və inkişaf həddinə
çatmışdır ki, o, zəruri olaraq öz fəaliyyətini elmi əsaslar üzərində
qurmaqla ekoloji problemlərin həllinə nail olmuşdur. Ekoloji təhlükənin
aradan qaldırılması və sabitliyin yaradılması sahəsində Respublikamızda
da böyük işlər görülür.
Məlumdur ki, ağaclar zərərli karbon qazını qəbul edərək sintez vasitəsi
ilə oksigenə çevrilməklə azon qatını bərpasına ekoloji tarazlığın
bərpasına böyük köməklik edir. Bu baxımdan Ulu Öndərimiz Heydər
Əliyevin ekoloji siyasətinə davam olaraq heydər Əliyev Fondunun
Prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın təşəbbüsü ilə “Hərəyə bir ağac
əkək” adlı layihəsinin həyata keçirilməsinin böyük əhəmiyyəti var.
Respublikamızın ən iri sənaye şəhərlərindən olan Sumqayıt da ekoloji
problemlərlə kifayət qədər yüklənmişdir. Mövcud problemlərin həlli
istiqamətində Sumqayıtın Ekoloji Reablitasiya Mərkəzində
Dünyanın aparıcı dövlətləri ilə interaktiv şəkildə təcrübə və proqramlar
əsasında aparılan iş prinsipi tədqirə layiqdir. Burada əyani ekpermental
işlərlə yanaşı kütləvi maariflənmə işi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Ölkəmizdə ətraf mühitin qorunması hər bir kəsin sağlam ətraf mühitdə
yaşamaq hüququ azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası , Ekoloji
Qanunlar, Cinayət qanunu, İnzibati hüquqpozmalar Məcəlləsi, və digər
Qanunvericilik aktları ilə qorunur və hər bir vətəndaş bu qanunlara
riayət etməyə borcludur.
Ekoloji məsələlərin həllinin əsasında insan durur və məhz insanlar
vasitəsilə onların ekoloji şüurunun və ekoloji mədəniyyətinin formalaşdırılması
informasiya mədəniyətinin genişləndirilməsi vasitəsilə ətraf- mühitin
sağlamlaşdırılması ekoloji tarazlığın qorunub saxlanılması istiqamətində
tədbirlər həyata keçirilməlidir.
Bu baxımdan əhali arasında kütləvi maarifləndirmə funksiyalarını
həyata keçirən kitabxanaların üzərinə böyük vəzifələr düşür.Belə
ki, hər bir şəhər, qəsəbə və kənd kitabxanalarında əhalinin ekaloji
şüur və mədəniyyətinin formalaşdırılması sahəsində kompleks tədbirlər
həyata keçirilməlidir. Ekologiya ilə bağlı kitab sərgisi açılmalı,
elmi-publisist əsər yazılar, internet mətbuat , metodiki vasitələr
o cümlədən bu metodiki tövsiyyədən əldə olunan məlumatlar ərazi
üzrə əhali arasında müxtəlif vasitələrlə təbliğ olunmaqla maarifləndirmə
işi aparılmalıdır. Bu tədbirlərin həyata keçirilməsində ərazidə
yaşayan ziyalı təbəqəsinin, məktəblərin, pedoqoji kollektivlərinin,
İcra Hakimiyyəti Nümayəndələrinin və Bələdiyyələrin imkanlarından
da səmərəli istifadə olunmalıdır.
Ədəbiyyat:
1. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası. Bakı. 1996
2. A.Şükürov “Fəlsəfə” .Bakı,1997.
3. ASE-III cild. Bakı, 1979.
4. Azərbaycan Resöublikasının Cinayət Məcəlləsi.Bakı , 2000.
5. Azərbaycan Respublikasının İnzibati Hüquqpozmalar Məcəlləsi .
Bakı, 2006
6. Mədəni-maarif jurnalı № 1 2005
7. Mədəni –maarif jurnalı №11 2005
8. Qısa estetika lüğəti.Bakı 1970
9. Vernadskiy V.İ. Ximiçeskoye stroneya biosferi zemli i okrujeniya.
Moskva, 1965 vəs.
|
